hiểu về hành vi

Trong công việc, mình dành nhiều thời gian cho chẩn đoán di truyền ở trẻ mắc bệnh não động kinh và phát triển. Tìm được nguyên nhân di truyền là một bước quan trọng: giúp hiểu bệnh, tư vấn cho gia đình và đôi khi định hướng điều trị. Nhưng không phải cứ có chẩn đoán gen là sẽ có ngay một phương pháp điều trị đặc hiệu.

Nếu nhìn vào những khó khăn hằng ngày của trẻ, có thể tạm chia thành hai nhóm lớn: động kinh và phát triển. Với động kinh, bác sĩ thường có những lựa chọn điều trị tương đối rõ, từ thuốc chống động kinh đến chế độ ăn ketogenic hoặc phẫu thuật ở một số trường hợp phù hợp.

Còn sự phát triển của trẻ là một chặng đường dài hơn. Y tế vẫn có vai trò, nhưng kết quả không chỉ phụ thuộc vào thuốc hay các lần tái khám. Trẻ còn cần cơ hội học tập, giao tiếp, tham gia sinh hoạt và được hỗ trợ phù hợp tại nhà cũng như ở trường.

Khi theo dõi trẻ, mình nhận thấy một điểm dễ bị đứt gãy trên chặng đường ấy là hành vi. Có trẻ đã đi được, đã nói được, nhưng những khó khăn về hành vi khiến việc vào lớp và duy trì học tập trở nên rất khó. Gia đình vì thế tiếp tục xoay xở với việc cho con ở nhà, hoặc phải có một người lớn ở nhà cùng con.

Ba ngày qua, mình có dịp học thêm về cách tiếp cận hành vi ở trẻ rối loạn phát triển. Mình xin tóm tắt vài điều thấy hữu ích:

* Hành vi là thông tin. Khi trẻ la hét, từ chối, đánh người hay tự làm đau mình, trước hết cần mô tả điều đã xảy ra và tìm hiểu trẻ đang gặp khó khăn gì, thay vì vội kết luận trẻ “chống đối”.
* Đừng bỏ qua nguyên nhân sức khỏe. Đau, táo bón, khó ngủ, tác dụng phụ của thuốc hoặc một vấn đề ăn uống mới xuất hiện đều có thể biểu hiện bằng thay đổi hành vi, nhất là khi trẻ khó diễn đạt.
* Quan sát hành vi trong bối cảnh. Khung A–B–C giúp ghi lại điều xảy ra ngay trước hành vi, hành vi cụ thể của trẻ và điều xảy ra ngay sau đó. Mẫu lặp lại giúp đặt giả thuyết, nhưng chưa đủ để khẳng định nguyên nhân.
* Dạy trẻ một cách khác để nói lên nhu cầu. Đó có thể là nói, ra dấu hoặc dùng hình để xin “nghỉ”, “giúp”, “xong rồi”. Kỹ năng thay thế phải nằm trong khả năng của trẻ và được người lớn đáp ứng nhất quán.
* Trường hợp có nguy cơ mất an toàn cần được hỗ trợ sớm. Tự gây thương tích, hung hăng nghiêm trọng hoặc bỏ chạy cần một kế hoạch an toàn và sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và các chuyên gia.

Đây là những nguyên tắc cơ bản, chắc chắn chưa thể giải quyết hết những khó khăn rất khác nhau của từng trẻ. Nhưng với mình, hiểu hành vi là một phần cần học thêm nếu muốn giúp trẻ đi xa hơn sau chẩn đoán và điều trị động kinh.

Thôi thì cứ đi, rồi sẽ tới.