Can thiệp hành vi – nhận thức cho trẻ có TICS

Hiểu đúng – can thiệp đúng – cha mẹ đồng hành tại nhà

Tics là các vận động hoặc âm thanh lặp đi lặp lại, xảy ra không hoàn toàn theo ý muốn của trẻ. Phần lớn tics ở trẻ em là lành tính, có thể thay đổi theo thời gian. Tuy nhiên, ở một số trẻ, tics kéo dài, gây khó chịu, ảnh hưởng đến học tập, giao tiếp, sự tự tin và chất lượng cuộc sống.

Trong những năm gần đây, liệu pháp can thiệp hành vi – nhận thức cho tics (CBIT – Cognitive Behavioral Intervention for Tics) được xem là phương pháp điều trị không dùng thuốc hiệu quả hàng đầu, và được nhiều khuyến cáo quốc tế ưu tiên trước khi cân nhắc thuốc.

Tics không phải là “thói quen xấu”

Nhiều trẻ mô tả trước khi tic xuất hiện có một cảm giác báo trước (premonitory urge), như:

• Ngứa

• Căng

• Khó chịu

• “Không làm thì không chịu được”

Khi trẻ thực hiện tic, cảm giác này giảm đi tạm thời, khiến não bộ vô tình “học” rằng:
👉 tic giúp dễ chịu hơn.

Chính vòng lặp này làm tics duy trì.
CBIT can thiệp trực tiếp vào vòng lặp đó.

CBIT là gì?

CBIT là một chương trình can thiệp hành vi – nhận thức có cấu trúc, trong đó trọng tâm là Habit Reversal Training (HRT).
CBIT không yêu cầu trẻ kiềm chế bằng ý chí, mà giúp trẻ:

• Nhận biết sớm tic

• Thay thế tic bằng phản ứng khác

• Giảm các yếu tố làm tics nặng hơn

Các thành phần chính của CBIT

1. Nhận diện tic và cảm giác báo trước

Trẻ được hướng dẫn:

• Xác định tics chính của mình (thường 1–2 tic)

• Nhận biết cảm giác báo trước trong cơ thể

📌 Đây là bước nền tảng:
Không nhận ra → không thể can thiệp.

2. Phản ứng thay thế (Habit Reversal Training – HRT)

Thay vì làm tic, trẻ học một hành động khác:

• Ít gây chú ý

• Có thể giữ 30–60 giây

• Không tương thích với tic

Ví dụ:

• Tic chớp mắt → nhìn cố định, nhắm mắt nhẹ

• Tic nhún vai → kéo vai xuống và giữ

• Tic phát âm → thở chậm, đều qua mũi

👉 Theo thời gian, não học cách “xả” cảm giác khó chịu mà không cần tic.

3. Điều chỉnh các yếu tố làm tics nặng hơn

CBIT giúp trẻ và gia đình nhận diện các yếu tố kích hoạt:

• Căng thẳng, lo âu

• Thiếu ngủ

• Áp lực học tập

• Bị nhắc nhở hoặc chú ý quá mức

Sau đó:

• Điều chỉnh nhịp sinh hoạt

• Giảm áp lực không cần thiết

• Dạy trẻ kỹ năng thư giãn phù hợp lứa tuổi

Khi nào CBIT là đủ – khi nào cần thêm thuốc?

• CBIT đơn thuần thường phù hợp khi:

  • Tics nhẹ đến trung bình

  • Trẻ hợp tác tốt

  • Không kèm nhiều rối loạn khác

• CBIT + thuốc có thể cân nhắc khi:

  • Tics rất nặng, gây đau hoặc tổn thương

  • Tics kèm ADHD, lo âu, OCD rõ rệt

  • Tics quá nhiều khiến trẻ không thể tham gia can thiệp

📌 Ngay cả khi dùng thuốc, CBIT vẫn rất quan trọng để giúp trẻ kiểm soát tics lâu dài.

Vai trò của cha mẹ: can thiệp bắt đầu từ дома (nhà)

CBIT hiệu quả nhất khi được duy trì nhẹ nhàng tại nhà.
Cha mẹ là người đồng hành, không phải người giám sát.

1. Giúp trẻ nhận diện tics – không phán xét

• Cùng trẻ gọi tên 1–2 tic chính

• Hỏi về cảm giác báo trước bằng giọng trung tính

• Tránh câu nói mang tính trách móc

✅ “Con thấy trong người thế nào trước khi tic?”
❌ “Sao con cứ làm hoài vậy?”

2. Nhắc phản ứng thay thế – đúng lúc, đúng cách

• Chỉ nhắc nhẹ

• Nhắc khi cảm giác báo trước xuất hiện, không phải sau tic

• Không nhắc trước mặt người khác

Ví dụ:

• “Con thử dùng cách mình đã học nha”

• “Mình cùng giữ vai xuống một chút nhé”

3. Tập ngắn – đều – không ép

• 5–10 phút mỗi lần

• 1–2 lần/ngày là đủ

• Gắn vào sinh hoạt quen thuộc (trước ngủ, sau làm bài)

📌 Đều quan trọng hơn nhiều.

4. Khen đúng điều cần khen

Không khen “hết tic”.
Hãy khen:

• Nỗ lực

• Việc nhớ áp dụng kỹ năng

• Sự hợp tác

👉 Điều này giúp trẻ bớt áp lực phải “hết tic”.

5. Điều chỉnh môi trường sống

Cha mẹ có thể giúp rất nhiều bằng cách:

• Ưu tiên giấc ngủ đều

• Giảm lịch quá dày

• Trao đổi với thầy cô để không nhắc tic trước lớp

• Tạo môi trường an toàn, ít căng thẳng

6. Khi tics tăng lên, cha mẹ cần nhớ

• Tics dao động theo thời gian

• Nặng lên khi mệt, lo âu, stress

• Không đồng nghĩa là “xấu đi”

Khi đó:

• Không hoảng

• Không đổi chiến lược liên tục

• Quay lại nền tảng: ngủ – nhịp sinh hoạt – giảm áp lực

• Trao đổi lại với chuyên viên/bác sĩ khi cần

Thông điệp dành cho gia đình

• Tics không phải lỗi của trẻ

• Nhắc nhở, la mắng thường làm tics nặng hơn

• CBIT là phương pháp có bằng chứng khoa học

• Cha mẹ là một phần của liệu pháp

💙 Mục tiêu không phải là xóa sạch tics,
mà là giúp trẻ sống thoải mái, tự tin và làm chủ cơ thể mình.