KHOẢNG TRỐNG SAU MỘT CHẨN ĐOÁN GEN
Một cái tên. Khi tìm được nguyên nhân di truyền cho một trẻ mắc động kinh, chúng ta thường có cảm giác vừa trả lời được câu hỏi quan trọng nhất. Sau nhiều lần khám, nhiều xét nghiệm và những đợt điều trị, bệnh của trẻ cuối cùng đã có một cái tên. Nhưng với gia đình, câu hỏi tiếp theo thường đến rất nhanh: “Vậy sau này con tôi sẽ như thế nào?” Khoảng cách giữa hai câu hỏi ấy chính là khoảng trống sau một chẩn đoán gen.
1. Nút thắt của kiểu hình trong thời đại hệ gen
Chúng ta đã tiến khá xa trong việc đọc hệ gen. Một biến thể có thể được mô tả đến từng vị trí nucleotide. Nhưng khi quay sang người mang biến thể đó, phần mô tả đôi khi chỉ còn vài từ: động kinh, chậm phát triển, rối loạn phổ tự kỷ.
Những từ này chưa đủ để kể câu chuyện của một đứa trẻ. Trẻ bắt đầu có cơn lúc nào? Trước đó phát triển ra sao? Sau khi cơn giảm, trẻ có tiếp tục đạt được các mốc phát triển không? Những khó khăn về vận động, ngôn ngữ hay hành vi xuất hiện ở giai đoạn nào?
Đây chính là nút thắt về kiểu hình. Khả năng tìm biến thể đã đi nhanh hơn khả năng mô tả và hiểu biểu hiện của người bệnh.
2. Nhiều gen, mỗi gen một phần nhỏ
Đây là một đặc điểm quan trọng của động kinh di truyền: nhiều nguyên nhân khác nhau cùng đóng góp vào một nhóm bệnh mà chúng ta gặp hằng ngày. Nếu gọi tên chính xác “động kinh do đột biến một gen cụ thể thì từng nguyên nhân tổn thương gen được xem là bệnh hiếm. Do đó, kinh nghiệm của một bác sĩ, thậm chí một trung tâm, có thể chỉ gồm vài người bệnh.
Hiện nay, khoảng 30% trẻ động kinh nặng có chẩn đoán di truyền. Con số ấy cho thấy khả năng tìm được căn nguyên, đồng thời mở ra một công việc khác: khi đã tập hợp được những trẻ có cùng nguyên nhân, chúng ta cần hiểu điều gì giống nhau và điều gì khác nhau giữa các trẻ.
3. Từ một gen đến một đứa trẻ
Với một số gen thường gặp hơn, mỗi gen có một vài triệu chứng lâm sàng phổ biến. KCNQ2 gợi đến co giật tại đơn vị hồi sức sơ sinh. SCN1A gợi đến trạng thái động kinh do sốt. PCDH19 gợi đến những chùm cơn khó kiểm soát. Với STXBP1, bên cạnh co thắt động kinh còn có thất điều và run.
Những liên hệ này giúp chúng ta nghĩ đến chẩn đoán. Tuy nhiên, chúng vẫn chỉ là những nét phác đầu tiên.
Riêng đối với SCN2A, lại đặc biệt đáng chú ý: biểu hiện có thể thay đổi theo thời gian “từ co giật sơ sinh đến tự kỷ khi trẻ lớn lên”. Một tên gen có thể bao trùm một phổ biểu hiện rộng. Cụm từ ấy không mô tả một con đường mà mọi trẻ đều đi qua; nó nhắc rằng biết tên gen vẫn chưa cho biết đầy đủ người bệnh trước mặt chúng ta.
Và ngay cả ở cùng một trẻ, những điều cần quan tâm cũng thay đổi khi trẻ lớn lên.
4. Tháp Babel và dữ liệu lâm sàng
Vấn đề tiếp theo là ngôn ngữ. Giống như câu chuyện Tháp Babel, chúng ta có thể cùng muốn xây dựng một điều gì đó, nhưng lại gặp khó khăn vì không nói cùng một ngôn ngữ.
Một biểu hiện có thể được ghi bằng nhiều cách. Những từ gần nhau cũng có thể mang ý nghĩa khác nhau tùy người viết. Khi đọc từng hồ sơ, bác sĩ thường có thể dựa vào bối cảnh để hiểu. Nhưng khi muốn so sánh hàng nghìn người bệnh, sự khác biệt trong cách ghi chép trở thành một trở ngại.
Muốn nhận ra hai người bệnh giống nhau đến mức nào, trước hết chúng ta cần biết những gì được ghi trong hồ sơ của họ có thực sự tương đương hay không.
Dữ liệu lâm sàng vì vậy cần được tổ chức thành một ngôn ngữ chung, đồng thời giữ được những chi tiết làm nên sự khác biệt của từng người bệnh.
5. Diễn tiến theo thời gian của kiểu hình
Một danh sách triệu chứng không cho biết triệu chứng nào xuất hiện trước, triệu chứng nào đến sau, điều gì đã cải thiện và điều gì vẫn tiếp diễn.
Trong các rối loạn phát triển thần kinh, thứ tự ấy có ý nghĩa. “Chậm phát triển” ở lần khám đầu tiên chưa kể được trẻ đã phát triển như thế nào trong những năm tiếp theo. “Động kinh” cũng chưa cho biết gánh nặng cơn thay đổi ra sao qua từng giai đoạn.
Bệnh án điện tử có thể lưu giữ những dấu vết này qua nhiều năm. Thách thức là kết nối các lần khám thành một diễn tiến có thể đọc, so sánh và phân tích được.
6. Câu chuyện sau chẩn đoán gen
Chúng ta thực sự biết gì về cơ chế tác động của gen gây bệnh, và cơ sở nào để lựa chọn phương pháp điều trị?
Để đánh giá một cách điều trị có làm thay đổi diễn tiến bệnh hay không, chúng ta cần hiểu diễn tiến ấy. Để tư vấn cho gia đình, chúng ta cần biết nhiều hơn một danh sách biểu hiện đã từng được báo cáo. Và để lựa chọn điều cần theo dõi hôm nay, chúng ta cần hiểu những khó khăn có thể xuất hiện khi trẻ lớn lên.
Tôi nghĩ đó là ý nghĩa của một câu chuyện sau chẩn đoán gen. Kết quả xét nghiệm cho chúng ta một điểm bắt đầu. Những lần gặp lại người bệnh, qua nhiều năm, mới dần giúp chúng ta trả lời câu hỏi mà gia đình đã đặt ra ngay từ đầu.
