DI TRUYỀN TRONG RỐI LOẠN PHỔ TỰ KỶ

Vì sao ngày càng nhiều trẻ tự kỷ được khuyến cáo xét nghiệm gen?

Khi một trẻ được chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ (ASD), một trong những câu hỏi phụ huynh thường hỏi là:

“Vì sao con bị như vậy?”

“Có phải do mình nuôi dạy sai không?”

“Có phải do xem điện thoại?”

“Nếu sinh thêm em bé thì em có nguy cơ giống anh/chị không?”

“Liệu có điều trị đặc hiệu nào không?”

Trong nhiều năm trước, y học thường chỉ có thể trả lời rằng:

“Chưa rõ nguyên nhân.”

Nhưng hiện nay, với sự phát triển của di truyền học, chúng ta biết rằng:

một phần trẻ tự kỷ có liên quan đến những thay đổi sinh học và di truyền cụ thể.

Và đó là lý do “di truyền” ngày càng trở thành một phần quan trọng trong chăm sóc trẻ rối loạn phát triển.

Tìm nguyên nhân di truyền không đơn giản chỉ là “đi làm xét nghiệm”.

Đó là quá trình giúp gia đình:

* hiểu nguyên nhân có thể liên quan đến di truyền,

* hiểu nguy cơ tái phát trong gia đình,

* hiểu xét nghiệm nào phù hợp,

* và hiểu kết quả xét nghiệm thực sự có ý nghĩa gì đối với việc chăm sóc trẻ. 

Đằng sau kết quả di truyền có thể là:

* tiên lượng phát triển,

* nguy cơ động kinh,

* các bệnh lý đi kèm,

* định hướng theo dõi lâu dài,

* hoặc đôi khi là cơ hội tiếp cận điều trị trúng đích trong tương lai.

Tự kỷ có phải hoàn toàn do di truyền không?

Không.

Rối loạn phổ tự kỷ không phải chỉ có một nguyên nhân duy nhất.

Hiện nay, người ta cho rằng ASD là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa:

* yếu tố di truyền,

* và các yếu tố môi trường.

Trong đó:

* một số trẻ có bất thường nhiễm sắc thể,

* một số có đột biến gen đơn lẻ,

* một số là đột biến mới xuất hiện ở trẻ mà cha mẹ không mang,

* và rất nhiều trường hợp hiện vẫn chưa xác định được nguyên nhân rõ ràng. 

Điều quan trọng là:

việc phát hiện nguyên nhân di truyền không nhằm “đổ lỗi” cho cha mẹ.

Ngược lại, nó giúp gia đình hiểu rằng:

đây là một rối loạn phát triển thần kinh có nền tảng sinh học thật sự.

Khi nào nên cân nhắc xét nghiệm di truyền?

Không phải mọi trẻ ASD đều bắt buộc phải làm tất cả các xét nghiệm gen.

Tuy nhiên, xét nghiệm di truyền thường được cân nhắc nhiều hơn khi trẻ có kèm:

* chậm phát triển ngôn ngữ hoặc trí tuệ rõ,

* động kinh,

* đầu quá to hoặc quá nhỏ,

* giảm trương lực cơ,

* dị tật bẩm sinh,

* nhiều vấn đề sức khỏe đi kèm,

* hoặc tiền sử gia đình có người mắc rối loạn phát triển thần kinh.

Ngoài ra, một số hội chứng di truyền có liên quan khá chặt với ASD như:

* hội chứng nhiễm sắc thể X mỏng manh (Fragile X),

* xơ cứng củ,

* Phelan-McDermid (SHANK3),

* mất đoạn 16p11.2,

* mất đoạn 22q11.2… 

Xét nghiệm di truyền có chữa được tự kỷ không?

Hiện nay, trong đa số trường hợp:

xét nghiệm di truyền chưa giúp “chữa khỏi” ASD.

Nhưng nó vẫn có giá trị lớn vì:

* giúp hiểu cơ chế bệnh,

* dự đoán các vấn đề đi kèm,

* tránh làm thêm những xét nghiệm không cần thiết,

* hỗ trợ theo dõi lâu dài,

* và trong một số trường hợp có thể ảnh hưởng đến lựa chọn điều trị.

Ví dụ:

một số hội chứng di truyền có nguy cơ động kinh rất cao,

một số khác liên quan đến rối loạn giấc ngủ,

tim bẩm sinh,

hoặc thoái triển phát triển sau này.

Biết được nguyên nhân giúp việc chăm sóc trở nên chủ động hơn.

Vì sao hiện nay ngày càng nhiều nơi khuyến cáo giải trình tự exome?

Trước đây, xét nghiệm đầu tay thường là:

* vi phân tích nhiễm sắc thể,

* và xét nghiệm Fragile X. 

Tuy nhiên, những năm gần đây, giải trình tự exome (Whole Exome Sequencing – WES) và giải trình tự toàn bộ hệ gen (WGS) cho thấy tỷ lệ phát hiện nguyên nhân cao hơn. 

Theo khuyến cáo mới của AAP năm 2025:

giải trình tự exome/toàn bộ hệ gen đang dần được xem là xét nghiệm đầu tay trong nhiều trường hợp chậm phát triển và rối loạn phát triển thần kinh. 

Tuy nhiên, đây vẫn là lĩnh vực khá phức tạp:

* chi phí còn cao,

* khó diễn giải,

* có thể phát hiện những kết quả ngoài dự kiến,

* hoặc những biến thể chưa xác định rõ ý nghĩa lâm sàng. 

Vì vậy, tư vấn trước và sau xét nghiệm là điều rất quan trọng.

Nguyên tắc

Xét nghiệm di truyền không thay thế cho can thiệp.

Dù có tìm được nguyên nhân hay không,

điều quan trọng nhất với trẻ ASD vẫn là:

* can thiệp phát triển phù hợp,

* môi trường hỗ trợ,

* giáo dục,

* trị liệu ngôn ngữ,

* trị liệu hành vi,

* và sự đồng hành lâu dài của gia đình.

Nhưng trong nhiều trường hợp,

di truyền học giúp chúng ta hiểu đứa trẻ rõ hơn.

Và bớt tự trách mình hơn.

Tài liệu tham khảo (cho số liệu trong hình)

1.

Trost B, Thiruvahindrapuram B, Chan AJS, Engchuan W, Higginbotham EJ, Howe JL, Loureiro LO, Reuter MS, Roshandel D, Whitney J, Zarrei M, Bookman M, Somerville C, Shaath R, Abdi M, Aliyev E, Patel RV, Nalpathamkalam T, Pellecchia G, Hamdan O, Kaur G, Wang Z, MacDonald JR, Wei J, Sung WWL, Lamoureux S, Hoang N, Selvanayagam T, Deflaux N, Geng M, Ghaffari S, Bates J, Young EJ, Ding Q, Shum C, D'Abate L, Bradley CA, Rutherford A, Aguda V, Apresto B, Chen N, Desai S, Du X, Fong MLY, Pullenayegum S, Samler K, Wang T, Ho K, Paton T, Pereira SL, Herbrick JA, Wintle RF, Fuerth J, Noppornpitak J, Ward H, Magee P, Al Baz A, Kajendirarajah U, Kapadia S, Vlasblom J, Valluri M, Green J, Seifer V, Quirbach M, Rennie O, Kelley E, Masjedi N, Lord C, Szego MJ, Zawati MH, Lang M, Strug LJ, Marshall CR, Costain G, Calli K, Iaboni A, Yusuf A, Ambrozewicz P, Gallagher L, Amaral DG, Brian J, Elsabbagh M, Georgiades S, Messinger DS, Ozonoff S, Sebat J, Sjaarda C, Smith IM, Szatmari P, Zwaigenbaum L, Kushki A, Frazier TW, Vorstman JAS, Fakhro KA, Fernandez BA, Lewis MES, Weksberg R, Fiume M, Yuen RKC, Anagnostou E, Sondheimer N, Glazer D, Hartley DM, Scherer SW. Genomic architecture of autism from comprehensive whole-genome sequence annotation. Cell. 2022 Nov 10;185(23):4409-4427.e18. doi: 10.1016/j.cell.2022.10.009. PMID: 36368308; PMCID: PMC10726699.

2. Srivastava S, Love-Nichols J, Dies KA, et al. Meta-analysis and multidisciplinary consensus statement: exome sequencing is a first-tier clinical diagnostic test for individuals with neurodevelopmental disorders. Genetics in Medicine. 2019;21(11):2413–2421. doi:10.1038/s41436-019-0554-6.