Diễn tiến dài hạn của bệnh não động kinh và phát triển do đột biến gen TBC1D24
Trong nhóm các gen liên quan đến động kinh khởi phát sớm, TBC1D24 là một gen dễ gây nhầm lẫn nếu tiếp cận bằng cách nhìn tại một thời điểm cố định.
TBC1D24 được mô tả từ năm 2010. Tuy nhiên, trong nhiều năm, diễn tiến lâm sàng của bệnh vẫn chưa được hiểu đầy đủ. Gần đây, nhờ các phân tích theo dõi dọc dựa trên dữ liệu bệnh án điện tử, diễn tiến của TBC1D24 trở nên rõ ràng hơn.
Điểm quan trọng là biểu hiện của bệnh thay đổi theo thời gian.
Giai đoạn sớm: động kinh khởi phát rất sớm và nặng
Các phân tích dọc cho thấy:
• khởi phát thường trong vài tháng đầu đời
• gần như tất cả trẻ phát triển động kinh trong 6 tháng đầu
• các loại cơn chiếm ưu thế gồm:
• cơn khu trú
• cơn giật cơ
• status epilepticus xuất hiện với tần suất cao, nhiều trường hợp kháng trị
Gánh nặng cơn tập trung chủ yếu trong những năm đầu đời, khiến TBC1D24 thường được xếp vào nhóm bệnh não động kinh và phát triển (DEE) khởi phát sớm.
Giai đoạn sau: động kinh giảm, biểu hiện ngoài động kinh trở nên nổi bật
Theo thời gian, ở nhiều bệnh nhân:
• tần suất cơn động kinh giảm dần
• các biểu hiện ngoài động kinh bắt đầu rõ hơn, bao gồm:
• myoclonus không do động kinh
• run
• thất điều
Diễn tiến này phản ánh sự chuyển pha lâm sàng, từ một bệnh mà động kinh chi phối sang một rối loạn thần kinh – vận động – phát triển.
Cơ chế bệnh sinh: hai chức năng, hai giai đoạn
TBC1D24 mã hóa một protein tham gia vào:
• quá trình tái chế túi synapse
• và đáp ứng stress oxy hóa của neuron
Rối loạn tái chế túi synapse ảnh hưởng đến khả năng duy trì dẫn truyền thần kinh khi neuron hoạt động cường độ cao, góp phần gây động kinh nặng ở giai đoạn sớm.
Trong khi đó, rối loạn đáp ứng với stress oxy hóa có thể liên quan đến các biểu hiện vận động tiến triển xuất hiện muộn hơn.
Cách nhìn này giúp lý giải sự khác biệt giữa biểu hiện sớm và muộn của bệnh.
Độ nặng biến thiên rộng
Mức độ nặng của bệnh thay đổi đáng kể giữa các bệnh nhân. Một số trẻ diễn tiến rất nặng, có thể tử vong do status epilepticus kháng trị hoặc biến chứng hô hấp. Những trẻ khác có diễn tiến khác biệt, với gánh nặng rối loạn vận động và phát triển là chính.
Điều này cho thấy gen cung cấp cơ chế bệnh sinh, nhưng không quyết định toàn bộ tiên lượng.
Ý nghĩa của cách tiếp cận theo trục thời gian
Với TBC1D24, việc đánh giá bệnh tại một thời điểm riêng lẻ dễ dẫn đến nhận định không đầy đủ. Cách tiếp cận theo trục thời gian giúp:
• hiểu đúng diễn tiến lâm sàng
• lựa chọn tiêu chí theo dõi phù hợp
• và đặt nền tảng cho các nghiên cứu can thiệp trong tương lai
TBC1D24 là một ví dụ điển hình cho thấy, trong các bệnh não động kinh và phát triển, hiểu bệnh theo thời gian là điều kiện tiên quyết để hiểu đúng bản chất của bệnh.
Tài liệu tham khảo
Mondragon E, Magielski JH, Bane B, Nolan J, Ruggiero SM, Armstrong D, Arnold S, Sirsi D, Helbig I, McKee JL. Clinical trajectories and medication response in TBC1D24-related epilepsies. Epilepsia. 2025 Nov 10. doi: 10.1111/epi.70013. Epub ahead of print. PMID: 41215607.
