SCN2A: Từ động kinh gia đình tự giới hạn đến bệnh não động kinh và rối loạn phát triển thần kinh
SCN2A (sodium voltage-gated channel alpha subunit 2) là một trong những gen biểu hiện tính đa dạng kiểu hình (phenotypic spectrum) rõ rệt nhất trong lĩnh vực động kinh di truyền và rối loạn phát triển thần kinh. Ban đầu, SCN2A được xác định là nguyên nhân của một hội chứng động kinh gia đình khởi phát sớm với tiên lượng tương đối lành tính. Tuy nhiên, với sự phát triển của kỹ thuật giải trình tự thế hệ mới, đặc biệt là trio-exome sequencing, SCN2A đã được tái phát hiện như một gen quan trọng liên quan đến bệnh não động kinh (epileptic encephalopathy), tự kỷ (autism spectrum disorder) và khuyết tật trí tuệ (intellectual disability).
PHỔ KIỂU HÌNH LIÊN QUAN ĐẾN SCN2A:
Điểm đặc biệt của SCN2A là cùng một gen có thể gây ra các biểu hiện lâm sàng rất khác nhau, từ động kinh sơ sinh lành tính đến bệnh não động kinh khởi phát sớm nặng nề. Điều này phản ánh sự phức tạp trong mối liên hệ giữa biến thể di truyền – ảnh hưởng chức năng protein – kiểu hình lâm sàng. Phổ kiểu hình liên quan SCN2A gồm 3 nhóm chính
1. Bệnh não động kinh liên quan SCN2A
Gồm:
Hội chứng Ohtahara
Bệnh não động kinh khởi phát sớm chưa phân loại
Co thắt trẻ nhũ nhi (infantile epileptic spasms syndrome – IESS)
Hội chứng Lennox-Gastaut
2. Động kinh sơ sinh – nhũ nhi gia đình tự giới hạn do SCN2A (BFNIS)
Đặc điểm chung
Khởi bệnh trước 1 tuổi
Tiên lượng nhìn chung tốt, mặc dù một số bệnh nhân có thể phụ thuộc thuốc động kinh hoặc đồng mắc rối loạn phát triển thần kinh.
3. Rối loạn phát triển thần kinh liên quan SCN2A
Bao gồm:
Chậm phát triển trí tuệ.
Rối loạn giao tiếp xã hội.
Tự kỷ.
Có thể kèm hoặc không kèm động kinh.
CƠ CHẾ: TĂNG CHỨC NĂNG VÀ GIẢM CHỨC NĂNG
1. Tăng chức năng (GOF)
Cơ chế này thường gặp trong: BFNIS và bệnh não động kinh liên quan SCN2A.
các biến thể missense gây thay đổi chức năng kênh thường thuộc nhóm này.
2. Giảm chức năng (LOF)
Cơ chế này thường gặp trong rối loạn phát triển thần kinh liên quan SCN2A
các biến thể mất đoạn gen và cắt cụt (truncating) gây thay đổi chức năng kênh thường thuộc nhóm này.
TÓM LẠI
SCN2A minh họa cho nguyên lý quan trọng trong di truyền thần kinh: Một gen không quyết định một bệnh duy nhất; kiểu hình phụ thuộc vào loại biến thể, vị trí biến thể, ảnh hưởng chức năng protein.
Vì vậy, trong thời đại y học chính xác, việc giải thích ý nghĩa của một biến thể cần kết hợp
Kiểu hình (lâm sàng- cận lâm sàng)
Kiểu gen (Loại biến thể, chức năng biến thể, vị trí biến thể)
và
Bằng chứng mối tương quan kiểu gen- kiểu hình (genotype–phenotype).
tài liệu tham khảo: DOI
https://doi.org/10.1038/s41436-021-01120-1
