Có thể sinh một đứa con hoàn toàn khỏe mạnh nhờ xét nghiệm gen không?

“Bác sĩ ơi, em muốn sinh đứa con sau hoàn toàn khỏe mạnh. Em có thể làm xét nghiệm gen trước để chắc chắn không?”

Đây là một trong những câu hỏi mình gặp khá thường xuyên khi khám cho trẻ rối loạn phát triển

Và câu trả lời của mình thường là:

“Hiện nay, không có xét nghiệm nào có thể đảm bảo 100% điều đó.”

Mình hiểu, câu trả lời này thường khiến cha mẹ thất vọng.

Nhưng đó là câu trả lời trung thực nhất của khoa học.

Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần giải trình tự gen là sẽ biết hết mọi nguy cơ. Thực tế không đơn giản như vậy.

Trong nghiên cứu của Collins và cộng sự, phân tích dữ liệu di truyền của gần một triệu người. Điều thú vị là ngay cả với quy mô khổng lồ như vậy, các nhà khoa học vẫn phát hiện thêm nhiều gen liên quan đến rối loạn phát triển thần kinh mà trước đây chúng ta chưa nhận ra.

Lý do là vì trước đây chúng ta thường tập trung vào những thay đổi của từng gen riêng lẻ. Nhưng bộ gen còn có một câu chuyện khác: có những người bị mất một đoạn DNA, có người thừa thêm một đoạn DNA. Những thay đổi về số lượng bản sao của gen (Copy Number Variants - CNVs) này cũng có thể làm tăng nguy cơ tự kỷ, chậm phát triển, động kinh và nhiều rối loạn thần kinh khác.

Nghiên cứu của Collins còn cho thấy một điều rất quan trọng: có những gen gây bệnh mà các phương pháp đánh giá trước đây gần như “bỏ sót”. Khi kết hợp thêm dữ liệu CNV và một chỉ số mới gọi là pHaplo, các nhà khoa học nhận ra rằng nhiều gen như DEPDC5, hay thậm chí nhiều gen chưa từng được biết đến, thực sự có vai trò trong bệnh.

Điều đó nhắc chúng ta rằng:

Di truyền học không phải là một cuốn sách đã viết xong.

Mỗi năm, chúng ta lại hiểu thêm một chút về bộ gen người.

Đó là lý do khi một gia đình hỏi mình:

“Có cách nào để đảm bảo em bé sau hoàn toàn khỏe mạnh không?”

Mình vẫn trả lời: “Chưa có.”

Nhưng điều đó không có nghĩa xét nghiệm gen không có giá trị.

Ngược lại, với những gia đình đã có một trẻ tự kỷ, chậm phát triển hoặc động kinh, xét nghiệm gen có thể giúp tìm nguyên nhân, ước tính nguy cơ tái phát, tư vấn cho lần mang thai sau, và trong một số trường hợp còn giúp định hướng điều trị.

Chỉ là chúng ta cần hiểu đúng giới hạn của khoa học hiện nay.

Chính vì vậy, bên cạnh những bài viết về di truyền học, mình cũng sẽ chia sẻ nhiều hơn về đánh giá và can thiệp các rối loạn phát triển.

Trong khi chờ khoa học tiếp tục tiến lên, điều chúng ta có thể làm ngay hôm nay là phát hiện sớm, can thiệp đúng và đồng hành cùng trẻ.

There is hope

Tài liệu tham khảo

Collins RL, Glessner JT, Porcu E, Lepamets M, Brandon R, Lauricella C, Han L, Morley T, Niestroj LM, Ulirsch J, Everett S, Howrigan DP, Boone PM, Fu J, Karczewski KJ, Kellaris G, Lowther C, Lucente D, Mohajeri K, Nõukas M, Nuttle X, Samocha KE, Trinh M, Ullah F, Võsa U; Epi25 Consortium; Estonian Biobank Research Team; Hurles ME, Aradhya S, Davis EE, Finucane H, Gusella JF, Janze A, Katsanis N, Matyakhina L, Neale BM, Sanders D, Warren S, Hodge JC, Lal D, Ruderfer DM, Meck J, Mägi R, Esko T, Reymond A, Kutalik Z, Hakonarson H, Sunyaev S, Brand H, Talkowski ME. A cross-disorder dosage sensitivity map of the human genome. Cell. 2022 Aug 4;185(16):3041-3055.e25. doi: 10.1016/j.cell.2022.06.036. Epub 2022 Aug 1. PMID: 35917817; PMCID: PMC9742861.

Mô tả hình:

Nghiên cứu của Collins và cộng sự sử dụng dữ liệu từ gần một triệu người để xác định những gen không dung nạp tình trạng mất một bản sao (haploinsufficiency), được biểu diễn bằng một xác suất gọi là pHaplo.

Khi so sánh với các thước đo trước đây về mức độ không dung nạp biến thể của gen như pLI và RVIS, có những trường hợp hai phương pháp cho kết quả không thống nhất.

Hình trên làm nổi bật các gen có pHaplo cao nhưng pLI thấp. Đây là những gen có thể là ứng viên quan trọng gây rối loạn phát triển thần kinh (Neurodevelopmental Disorders - NDD) nhưng có nguy cơ bị bỏ sót nếu chỉ dựa vào dữ liệu gnomAD.

Các cột màu xanh biểu thị số lượng đột biến mất chức năng de novo (de novo protein-truncating variants - PTVs) được phát hiện trong nghiên cứu giải trình tự exome trên các bộ ba (cha - mẹ - con) của Kaplanis và cộng sự (2020).

Trong danh sách này có nhiều gen gây rối loạn phát triển thần kinh đã được xác nhận, đồng thời cũng có rất nhiều gen ứng viên mới cần được tiếp tục nghiên cứu