ABA - phân tích hành vi ứng dụng
ABA là gì?
Và một buổi can thiệp ABA thực tế thường diễn ra như thế nào?
Khi nghe đến ABA, nhiều phụ huynh thường nghĩ ngay đến:
“ngồi bàn học”,
“làm theo yêu cầu”,
hoặc những buổi can thiệp kéo dài nhiều giờ.
Nhưng thật ra, ABA không chỉ là một “kỹ thuật dạy trẻ”.
ABA là viết tắt của Applied Behavior Analysis
— Phân tích hành vi ứng dụng.
Hiểu đơn giản hơn:
đây là một cách tiếp cận giúp người lớn hiểu:
vì sao một hành vi xảy ra,
hành vi đó đang phục vụ mục đích gì,
và làm sao để dạy trẻ một kỹ năng phù hợp hơn.
ABA được ứng dụng khá nhiều trong hỗ trợ trẻ:
rối loạn phổ tự kỷ,
chậm phát triển,
khó khăn giao tiếp,
tăng động giảm chú ý,
hoặc có hành vi khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày.
Một nguyên tắc rất quan trọng của ABA
Mọi hành vi đều có lý do.
Ví dụ:
Một trẻ la hét khi muốn lấy đồ.
Người lớn thường nhìn thấy “hành vi la hét”.
Nhưng ABA sẽ cố gắng nhìn sâu hơn:
Trẻ có biết cách yêu cầu chưa?
Trẻ có đang bị quá tải cảm giác không?
Người lớn có vô tình làm hành vi đó mạnh lên không?
Có cách nào dạy trẻ giao tiếp phù hợp hơn không?
Mục tiêu cuối cùng không phải là “làm trẻ ngoan hơn”.
Mà là:
giúp trẻ có kỹ năng để tham gia cuộc sống dễ dàng hơn.
Quy trình ABA thường gồm những bước nào?
1. Đánh giá
Đây là bước rất quan trọng.
Chuyên viên sẽ quan sát:
trẻ chơi như thế nào,
giao tiếp ra sao,
hiểu lời tới đâu,
có kỹ năng bắt chước không,
có hành vi khó khăn nào không,
khả năng chú ý,
kỹ năng tự lập,
và điều gì đang làm trẻ hứng thú.
Vì hai trẻ cùng chẩn đoán tự kỷ có thể cần hai chương trình hoàn toàn khác nhau.
2. Xác định mục tiêu
Sau đánh giá, nhóm can thiệp sẽ chọn các mục tiêu cụ thể.
Ví dụ:
biết gọi tên,
biết yêu cầu bằng lời hoặc cử chỉ,
ngồi học 5 phút,
biết chờ tới lượt,
giảm hành vi ăn vạ,
hoặc biết tự mặc áo.
Mục tiêu thường được chia nhỏ thành từng bước để trẻ dễ học hơn.
3. Thiết kế chương trình can thiệp
Đây là lúc chuyên viên xây dựng:
cách dạy,
mức hỗ trợ,
phần thưởng phù hợp,
và cách ghi nhận tiến triển.
Một buổi ABA không nhất thiết lúc nào cũng “ngồi bàn”.
Can thiệp có thể diễn ra:
khi chơi,
lúc ăn,
trong giờ vận động,
khi đọc sách,
hoặc trong các hoạt động hằng ngày.
4. Triển khai và ghi dữ liệu
Một điểm đặc trưng của ABA là:
mọi thứ đều được theo dõi bằng dữ liệu.
Ví dụ:
trẻ gọi tên được bao nhiêu lần,
cần hỗ trợ mức nào,
hành vi khó xảy ra khi nào,
tiến bộ ra sao theo thời gian.
Điều này giúp chương trình không chỉ dựa vào “cảm giác”.
5. Điều chỉnh chương trình
Nếu trẻ tiến bộ:
→ mục tiêu sẽ được nâng lên.
Nếu trẻ chưa phù hợp:
→ cách dạy sẽ được thay đổi.
ABA không phải là:
“một giáo án cố định cho mọi trẻ”.
Mà là quá trình liên tục:
đánh giá → can thiệp → xem lại → điều chỉnh.
ABA có phải là phương pháp duy nhất không?
Không.
Trong thực tế, nhiều trẻ cần phối hợp:
Âm ngữ trị liệu,
Hoạt động trị liệu,
can thiệp phát triển,
hỗ trợ học đường,
hoặc AAC.
ABA cũng không nên chỉ tập trung vào:
“ngồi yên” hay “làm theo lời”.
Can thiệp hiện đại ngày càng quan tâm nhiều hơn đến:
giao tiếp chức năng,
sự chủ động của trẻ,
điều hòa cảm xúc,
và khả năng tham gia cuộc sống thật.
Nguyên tắc cơ bản
Một chương trình ABA tốt không phải là chương trình có nhiều giờ nhất.
Mà là chương trình:
có mục tiêu rõ,
phù hợp với khả năng hiện tại của trẻ,
tôn trọng sự phát triển tự nhiên,
và giúp trẻ sử dụng được kỹ năng trong cuộc sống hằng ngày.
Vì cuối cùng,
điều quan trọng nhất không phải là trẻ “làm đúng trong giờ học”.
Mà là:
trẻ có thể giao tiếp,
kết nối,
và sống độc lập hơn ngoài đời thật hay không.
