Khi con bị rối loạn lo âu: ba nguyên tắc nhận thức – hành vi cha mẹ có thể áp dụng

Nhiều phụ huynh khi thấy con lo âu thường rất lo lắng và hỏi:

“Làm sao để con hết lo?”

Trong tâm lý học, đặc biệt trong liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT), chúng tôi thường tiếp cận theo một cách khác:

Không cố làm cho cảm giác lo biến mất trước.
Chúng ta giúp trẻ quay lại những hành vi bình thường trước.

Khi hành vi thay đổi, cảm xúc sẽ dần thay đổi theo.

Dưới đây là ba câu hỏi rất quan trọng mà tôi thường hỏi phụ huynh khi làm việc với trẻ lo âu.

1. Anh chị mong con trở lại như thế nào?

Câu hỏi đầu tiên tưởng chừng rất đơn giản:

“Anh chị mong con như thế nào?”

Hầu hết cha mẹ trả lời:

• Con sinh hoạt bình thường

• Con đi học bình thường

• Con chơi đùa bình thường

• Con không còn bị nỗi lo chi phối

Điều quan trọng là chúng ta cần hiểu:

Mục tiêu của điều trị không phải là “con hết lo ngay lập tức”.

Mục tiêu thực tế hơn là:

Con vẫn có thể sống và hành động bình thường, ngay cả khi đôi lúc còn cảm giác lo.

Đây chính là nguyên tắc cốt lõi của CBT.

2. Có lúc nào con hoàn toàn bình thường không?

Một câu hỏi tiếp theo tôi thường đặt ra cho phụ huynh:

“Anh chị có bao giờ thấy con hoàn toàn bình thường không?”

Nhiều phụ huynh sau khi suy nghĩ một lúc sẽ nhận ra rằng:

• Khi chơi game → con bình thường

• Khi xem phim → con bình thường

• Khi nói chuyện với bạn thân → con bình thường

• Khi làm điều con thích → con bình thường

Điều này rất quan trọng.

Nó cho thấy:

Não của trẻ vẫn có khả năng hoạt động bình thường.

Nỗi lo không xuất hiện mọi lúc, mà thường chỉ xuất hiện trong một số tình huống.

Hiểu được điều này giúp cha mẹ thay đổi góc nhìn:

Trẻ không “mất khả năng”,
mà chỉ đang bị lo âu làm gián đoạn một số hành vi.

3. Dùng hành vi để giúp não học lại

Trong CBT, chúng ta không chờ trẻ hết lo rồi mới thay đổi hành vi.

Chúng ta làm điều ngược lại:

Điều chỉnh hành vi trước, để não học lại cảm giác an toàn.

Ví dụ một tình huống rất thường gặp.

Trẻ nói:

“Con mệt, con phải nằm.”

Nhưng sau đó trẻ vẫn nằm để chơi game.

Trong trường hợp này, cha mẹ có thể nói rất nhẹ nhàng nhưng rõ ràng:

“Nếu con phải nằm thì nghĩa là con đang bệnh và cần nghỉ.
Khi đang bệnh thì mình không chơi game.”

Sau đó đưa ra lựa chọn rõ ràng:

• Nếu con nằm nghỉ → mình nghỉ thật, không chơi game

• Nếu con muốn chơi game → mình ngồi dậy như bình thường

Điều này giúp trẻ hiểu một nguyên tắc đơn giản:

Hành vi bình thường đi kèm với hoạt động bình thường.

Chúng ta không trách trẻ, cũng không tranh luận về cảm giác lo.

Chúng ta chỉ giữ ranh giới của hành vi.

Một nguyên tắc rất quan trọng cha mẹ nên nhớ

Khi trẻ lo âu, cha mẹ thường có xu hướng:

• giúp trẻ tránh tình huống gây lo

• làm thay cho trẻ

• trấn an liên tục

Những điều này xuất phát từ tình thương.

Nhưng về lâu dài, chúng có thể vô tình làm nỗi lo của trẻ mạnh hơn.

Trong CBT, chúng ta làm điều ngược lại:

giúp trẻ quay lại từng bước nhỏ của hành vi bình thường.

Ví dụ:

• ngồi dậy

• tham gia hoạt động

• làm những việc quen thuộc

Mỗi bước nhỏ như vậy giúp não của trẻ học được rằng:

“Mình vẫn làm được.”

Điều cha mẹ cần nhớ

Rối loạn lo âu không phải là trẻ yếu đuối, và cũng không phải do trẻ cố ý.

Đó là cách não phản ứng quá mức với cảm giác nguy hiểm.

Nhưng điều đáng mừng là:

Não cũng có khả năng học lại cảm giác an toàn.

Và hành vi chính là con đường để não học lại.