Khi hình và chữ cùng giúp trẻ tự kỷ hiểu thế giới rõ hơn
Không phải trẻ rối loạn phổ tự kỷ nào cũng tiếp cận ngôn ngữ tốt qua lời nói đơn thuần.
Có những trẻ nghe rất nhiều nhưng không nắm được ý chính. Người lớn nói một câu dài, trẻ chỉ bắt được vài từ rời rạc. Có trẻ nhìn hình thì hiểu hơn, nhưng khi chỉ nghe lời nói lại lúng túng. Có trẻ nhận ra vài chữ, thích chữ cái, thích bảng hiệu, nhưng vẫn chưa thật sự hiểu hết điều người khác muốn nói.
Vì vậy, trong hỗ trợ giao tiếp và ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ, một cách tiếp cận rất hữu ích là dùng đồng thời hình ảnh và chữ viết.
Mục tiêu không phải để trẻ “học chữ sớm”.
Mục tiêu là giúp trẻ tiếp cận nghĩa tốt hơn.
Vì sao nên dùng cả hình và chữ?
Nhiều trẻ tự kỷ có điểm mạnh về xử lý thông tin thị giác. Điều trẻ nghe có thể trôi qua rất nhanh. Nhưng điều trẻ nhìn thấy thì ở lại lâu hơn.
Nếu chỉ nói:
“Con cất đồ chơi rồi đi tắm nhé”
thì câu nói có thể qua rất nhanh, trẻ chưa kịp xử lý.
Nhưng nếu trẻ được nhìn thấy:
hình đồ chơi
hình phòng tắm
kèm chữ: cất đồ chơi → đi tắm
thì thông tin trở nên rõ ràng hơn, dễ hiểu hơn và dễ dự đoán hơn.
Hình ảnh giúp trẻ nhận ra sự vật, hoạt động, tình huống.
Chữ viết giúp thông tin ổn định hơn, cụ thể hơn, nhất quán hơn.
Khi đi cùng nhau, hình và chữ hỗ trợ nhau để làm rõ nghĩa.
Hình và chữ không thay thế lời nói
Một điều rất quan trọng là: dùng hình và chữ không có nghĩa là bỏ lời nói.
Người lớn vẫn cần nói với trẻ. Vẫn gọi tên đồ vật, diễn tả hoạt động, trò chuyện với trẻ và khuyến khích trẻ giao tiếp bằng mọi cách có thể: nhìn, chỉ tay, cử chỉ, âm thanh, lời nói, hình ảnh hoặc thiết bị hỗ trợ nếu cần.
Nhưng hình và chữ sẽ làm cho lời nói dễ nắm bắt hơn.
Ví dụ, khi cho trẻ uống nước, người lớn có thể:
đưa ly nước
cho trẻ nhìn hình cái ly
cho trẻ nhìn chữ “nước”
đồng thời nói: “Nước. Con uống nước.”
Như vậy, trẻ được tiếp cận cùng một nghĩa qua nhiều đường:
vật thật
hình ảnh
chữ viết
lời nói
Đó chính là điều giúp việc hiểu nghĩa vững hơn.
Khi nào nên bắt đầu dùng hình và chữ?
Không cần chờ đến khi trẻ biết đọc mới dùng chữ.
Cũng không cần chờ đến khi trẻ “học xong thẻ hình” mới thêm chữ.
Nếu trẻ có hứng thú với hình ảnh, với chữ cái, với nhãn dán, với bảng hiệu hoặc dễ chú ý hơn khi có thông tin thị giác, thì bạn có thể bắt đầu khá sớm.
Tất nhiên, mức độ sử dụng sẽ tùy theo từng trẻ.
Với trẻ nhỏ hoặc trẻ còn rất hạn chế ngôn ngữ, có thể ưu tiên hình lớn, rõ, kèm một chữ đơn giản.
Với trẻ lớn hơn, có thể dùng hình + từ, rồi tiến tới hình + cụm từ ngắn.
Với trẻ đã quen, đôi khi có thể giảm dần hình và giữ lại chữ trong những tình huống phù hợp.
Hình và chữ giúp trẻ hiểu như thế nào?
1. Giúp trẻ nối sự vật với tên gọi
Ví dụ, khi dạy từ “bánh”, bạn có thể cho trẻ thấy:
bánh thật
hình cái bánh
chữ “bánh”
Rồi nói ngắn gọn: “Bánh.”
Khi làm như vậy nhiều lần, trẻ dần hiểu rằng:
đồ vật thật này
hình ảnh này
chữ viết này
âm thanh lời nói này
đều đang chỉ về cùng một nghĩa.
Đó là nền tảng rất quan trọng của phát triển ngôn ngữ.
2. Giúp trẻ lựa chọn dễ hơn
Nhiều trẻ tự kỷ khó trả lời câu hỏi mở như:
“Con muốn gì?”
Nhưng nếu đưa cho trẻ hai lựa chọn có hình và chữ:
hình bánh + chữ bánh
hình sữa + chữ sữa
thì trẻ có thể chỉ vào thứ mình muốn.
Như vậy, trẻ không cần phải nói ngay mới giao tiếp được. Trẻ vẫn có thể thể hiện nhu cầu của mình. Và mỗi lần như vậy, trẻ học thêm được mối liên hệ giữa hình – chữ – nghĩa – nhu cầu thực tế.
3. Giúp trẻ hiểu trình tự hoạt động
Nhiều trẻ tự kỷ gặp khó khăn khi phải chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác. Trẻ đang chơi mà bị gọi đi tắm, đang xem điện thoại mà bị yêu cầu ăn cơm, trẻ có thể phản ứng mạnh không phải vì “bướng”, mà vì chưa hiểu điều gì đang xảy ra.
Một lịch trình đơn giản bằng hình + chữ có thể rất hữu ích:
hình bàn ăn + chữ ăn cơm
hình vòi nước + chữ rửa tay
hình giường + chữ đi ngủ
Hoặc theo trình tự:
Rửa tay → Ăn cơm → Đánh răng → Đi ngủ
Khi nhìn thấy trước trình tự này, trẻ cảm thấy thế giới bớt bất ngờ hơn, có cấu trúc hơn, dễ hợp tác hơn.
4. Giúp trẻ hiểu quy tắc ngắn gọn
Trong nhiều tình huống, người lớn thường nói rất dài:
“Con ngồi yên đi, đừng chạy nữa, nói nhỏ thôi, chờ mẹ một chút.”
Với trẻ tự kỷ, câu dài như vậy có thể khó xử lý.
Thay vào đó, có thể dùng thẻ hình + chữ ngắn như:
hình ghế + ngồi
hình bàn tay chờ + chờ
hình ngón tay trước miệng + nói nhỏ
hình dấu dừng + dừng
Những tín hiệu ngắn, rõ, nhất quán như vậy thường dễ hiểu hơn nhiều.
Vì sao không nên chỉ dùng hình hoặc chỉ dùng chữ?
Nếu chỉ dùng hình, một số trẻ có thể hiểu được hoạt động trước mắt nhưng chưa phát triển tốt hơn về ngôn ngữ biểu tượng ở mức cao hơn.
Nếu chỉ dùng chữ, nhiều trẻ lại chưa đủ nền tảng để hiểu ngay chữ viết biểu thị điều gì.
Khi đi cùng nhau, hình giúp trẻ nhận ra, còn chữ giúp trẻ ổn định hóa ý nghĩa.
Nói cách khác, hình thường gần với trải nghiệm cụ thể hơn. Chữ thì trừu tượng hơn, nhưng bền hơn và có thể mở rộng tốt hơn về sau. Dùng cả hai sẽ giúp trẻ có chiếc cầu đi từ cái cụ thể đến cái biểu tượng.
Cha mẹ có thể áp dụng ở nhà như thế nào?
1. Bắt đầu từ những thứ trẻ cần hằng ngày
Đừng bắt đầu bằng bảng chữ cái hay danh sách từ khó.
Hãy bắt đầu bằng những thứ có giá trị thật trong đời sống của trẻ:
ăn
uống
bánh
sữa
nước
mẹ
ba
đi
chơi
tắm
ngủ
nữa
hết
mở
giúp con
Mỗi từ nên đi kèm:
hình rõ ràng
chữ ngắn gọn
đồ vật thật hoặc hoạt động thật nếu có thể
2. Dùng ít nhưng đều
Không cần làm bảng quá nhiều, quá màu sắc, quá phức tạp. Với nhiều trẻ, càng đơn giản càng tốt.
Ví dụ, trong một giai đoạn, bạn chỉ cần 5–10 thẻ thông dụng nhất.
Điều quan trọng không phải là số lượng, mà là trẻ thực sự dùng được những thẻ đó để hiểu và giao tiếp.
3. Dùng trong tình huống thật
Nếu trẻ chỉ ngồi bàn học nhìn thẻ, rồi cất đi, hiệu quả thường không cao.
Hình và chữ nên đi vào đời sống thật:
muốn uống nước: dùng thẻ “nước”
chuẩn bị đi tắm: xem thẻ “đi tắm”
chọn món ăn: chọn giữa “bánh” và “sữa”
đến giờ ngủ: xem lịch “đánh răng → đi ngủ”
Chính trong những tình huống thật, trẻ mới hiểu rằng hình và chữ có ý nghĩa.
4. Nói ngắn, rõ, lặp lại nhất quán
Khi đưa thẻ cho trẻ, bạn nên nói ngắn gọn, nhất quán.
Ví dụ:
“Nước.”
“Con muốn nước.”
“Đi tắm.”
“Ngồi.”
“Chờ.”
Không cần nói quá dài trong lúc trẻ đang cố xử lý thông tin.
Điều cha mẹ cần tránh
Đừng biến nó thành giờ học nặng nề
Nếu mỗi lần dùng hình và chữ là mỗi lần trẻ bị ép ngồi, bị kiểm tra, bị sửa liên tục, thì trẻ sẽ dễ căng thẳng và mất hứng thú.
Mục tiêu là hỗ trợ giao tiếp, không phải tạo áp lực.
Đừng dùng quá nhiều thông tin cùng lúc
Một bảng dày đặc hình và chữ có thể làm trẻ rối. Nên bắt đầu ít, rõ, quen thuộc.
Đừng nghĩ trẻ chỉ cần biết chỉ hình là đủ
Chỉ hình là bước đầu. Điều quan trọng hơn là trẻ dần hiểu ý nghĩa, dùng để lựa chọn, làm theo, yêu cầu và giao tiếp.
Đừng nghĩ trẻ biết đọc là đã hiểu
Có trẻ nhận diện chữ rất sớm nhưng chưa hiểu sâu ý nghĩa. Vì vậy, luôn cần kiểm tra xem trẻ có thực sự hiểu không, bằng cách gắn chữ với đồ vật thật, hành động thật và hoàn cảnh thật.
Nguyên tắc cơ bản
Với nhiều trẻ rối loạn phổ tự kỷ, nghĩa không đi vào tốt nhất chỉ bằng lời nói.
Trẻ có thể cần thêm điểm tựa thị giác để hiểu rõ hơn.
Và trong nhiều trường hợp, hình ảnh và chữ viết đi cùng nhau là một cách rất hiệu quả để làm điều đó.
Hình giúp trẻ thấy được điều cụ thể.
Chữ giúp trẻ giữ lại điều có nghĩa.
Lời nói giúp trẻ kết nối với con người xung quanh.
Khi ba yếu tố này đi cùng nhau, trẻ có nhiều cơ hội hơn để hiểu thế giới, hiểu người khác, và từng bước diễn đạt được chính mình.
Mục tiêu cuối cùng không phải là để trẻ “học chữ cho giỏi”.
Mục tiêu là để trẻ giao tiếp tốt hơn, hiểu tốt hơn, và sống dễ dàng hơn trong thế giới hằng ngày.
