Khi trẻ tự kỷ muốn nói nhưng “miệng không làm theo”: hiểu về PROMPT trong apraxia lời nói

Có những em bé rối loạn phổ tự kỷ không chỉ “chậm nói”.

Các con có thể hiểu một phần điều người lớn nói. Có thể muốn gọi mẹ, muốn xin đồ chơi, muốn bắt chước âm thanh. Nhưng khi cần phát âm, miệng – môi – lưỡi – hàm lại không phối hợp được như ý.

Cha mẹ thường mô tả rất đúng:

“Con biết đó, nhưng không nói ra được.”
“Có hôm nói được, hôm sau lại mất.”
“Con cố gắng phát âm nhưng âm ra không rõ.”
“Con nhìn miệng mẹ, muốn bắt chước, nhưng làm không được.”

Trong một số trẻ, tình trạng này có thể liên quan đến apraxia lời nói ở trẻ em.

Apraxia lời nói là gì?

Apraxia lời nói ở trẻ em không đơn giản là trẻ lười nói, không chịu nói, hay chỉ thiếu vốn từ.

Đây là một khó khăn trong việc lập kế hoạch và điều khiển vận động lời nói. Nghĩa là não của trẻ gặp khó khăn khi gửi “bản hướng dẫn vận động” đến các cơ quan tạo lời nói như môi, lưỡi, hàm, vòm miệng.

Trẻ có thể biết mình muốn nói gì, nhưng cơ thể chưa thực hiện được chuỗi vận động cần thiết để tạo ra âm thanh rõ ràng.

Vì vậy, với nhóm trẻ này, chỉ yêu cầu “nói đi”, “nói lại đi”, “con nhìn mẹ và lặp lại” thường là chưa đủ.

Vì sao trẻ tự kỷ có thể cần cách tiếp cận đặc biệt?

Ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ, khó khăn giao tiếp có thể đến từ nhiều tầng khác nhau:

Một trẻ có thể ít giao tiếp mắt, ít chủ động tương tác, khó bắt chước, khó hiểu ngôn ngữ, hoặc có hành vi lặp lại. Nhưng bên cạnh đó, một số trẻ còn có khó khăn rất rõ về vận động lời nói.

Khi tự kỷ đi kèm apraxia lời nói, trẻ không chỉ cần học “từ mới”. Trẻ cần được hỗ trợ để cơ thể học cách tạo ra âm thanh, âm tiết, từ và câu một cách có kiểm soát hơn.

Nói cách khác, đây không chỉ là bài học ngôn ngữ. Đây còn là bài học vận động.

PROMPT là gì?

PROMPT là một phương pháp can thiệp lời nói sử dụng các gợi ý bằng xúc giác – vận động. Nhà chuyên môn dùng tay chạm có kiểm soát vào vùng mặt, hàm, môi hoặc dưới cằm của trẻ để giúp trẻ cảm nhận cách đặt và di chuyển các cơ quan phát âm.

Mục tiêu không phải là “ép trẻ nói”.

Mục tiêu là giúp trẻ cảm nhận rõ hơn:
âm này cần môi đóng như thế nào,
hàm mở bao nhiêu,
lưỡi cần nâng hay hạ,
chuỗi âm phải đi theo thứ tự nào.

Với trẻ có apraxia lời nói, việc nghe mẫu và nhìn miệng người lớn đôi khi chưa đủ. Trẻ cần thêm một “đường dẫn” qua cảm giác cơ thể để học vận động lời nói.

PROMPT có phải là phương pháp duy nhất không?

Không.

Apraxia lời nói thường cần các phương pháp can thiệp dựa trên nguyên tắc học vận động lời nói, ví dụ như luyện tập nhiều lần, chọn mục tiêu phù hợp, tăng dần độ khó, và giúp trẻ chuyển từ âm đơn sang từ có ý nghĩa.

PROMPT là một trong các cách tiếp cận có thể được sử dụng, đặc biệt khi trẻ cần hỗ trợ xúc giác – vận động. Một số nghiên cứu cho thấy PROMPT có thể giúp cải thiện kiểm soát vận động lời nói, phát âm và độ rõ của từ ở trẻ có rối loạn vận động lời nói nặng. Tuy nhiên, hiệu quả còn phụ thuộc vào từng trẻ, mức độ khó khăn, khả năng hợp tác, tần suất can thiệp và chuyên môn của người trị liệu.

Vì vậy, điều quan trọng không phải là “chọn tên phương pháp cho thật hay”, mà là đánh giá đúng: trẻ đang khó ở tầng nào?

Trẻ khó hiểu ngôn ngữ?
Trẻ khó giao tiếp xã hội?
Trẻ khó bắt chước?
Trẻ khó điều khiển vận động lời nói?
Hay trẻ có nhiều khó khăn cùng lúc?

Can thiệp tốt cần nhìn toàn bộ bức tranh này.

Cha mẹ cần lưu ý điều gì?

1. Đừng chỉ hỏi: “Bao giờ con nói?”

Một câu hỏi hữu ích hơn là:

“Hôm nay con đã giao tiếp tốt hơn bằng cách nào?”

Có trẻ chưa nói rõ được, nhưng đã biết nhìn, đưa tay, chỉ, kéo người lớn, dùng hình ảnh, dùng cử chỉ, hoặc phát âm gần đúng để yêu cầu. Đó vẫn là tiến bộ giao tiếp.

Với trẻ apraxia lời nói, lời nói rõ ràng có thể đến chậm. Trong thời gian đó, trẻ vẫn cần có cách để giao tiếp, để được hiểu, và để bớt thất vọng.

2. Không nên ép trẻ lặp lại quá nhiều khi trẻ đã mệt

Trẻ apraxia lời nói thường phải dùng rất nhiều nỗ lực để tạo ra một âm hoặc một từ. Nếu người lớn liên tục yêu cầu “nói lại đi”, trẻ có thể căng thẳng, né tránh hoặc nổi giận.

Can thiệp cần có luyện tập, nhưng luyện tập phải được thiết kế đúng: ngắn, rõ, vừa sức, có ý nghĩa và có thành công nhỏ.

3. Chọn từ mục tiêu có giá trị với đời sống của trẻ

Thay vì bắt đầu bằng những từ xa lạ, nên ưu tiên các từ trẻ thật sự cần:

“mẹ”
“ba”
“nữa”
“mở”
“ăn”
“uống”
“đi”
“bế”
“không”
“con muốn”

Một từ có ích trong đời sống sẽ tạo động lực giao tiếp tốt hơn nhiều so với một danh sách âm vô nghĩa.

4. Phụ huynh không tự làm PROMPT nếu chưa được hướng dẫn

PROMPT có phần chạm và định hướng vận động vùng mặt – miệng. Vì vậy, cha mẹ không nên tự bắt chước các thao tác trên mạng nếu chưa được nhà chuyên môn hướng dẫn trực tiếp.

Điều cha mẹ có thể làm ở nhà là phối hợp với chuyên viên để biết: hôm nay con đang tập âm gì, từ gì, trong tình huống nào, và cha mẹ nên gợi ý ở mức nào.

Ở nhà, cha mẹ nên giữ vai trò tạo cơ hội giao tiếp tự nhiên, không biến cả ngày của trẻ thành một buổi học nói.

Nguyên tắc

Trẻ tự kỷ kèm apraxia lời nói không phải là trẻ “không muốn nói”.

Nhiều khi, trẻ muốn nói nhưng hệ thống vận động lời nói chưa cho phép trẻ làm điều đó dễ dàng.

Khi hiểu điều này, cha mẹ sẽ bớt sốt ruột hơn. Thay vì trách con, ép con, hoặc đổi phương pháp liên tục, chúng ta bắt đầu quan sát đúng hơn: con đang cần được hỗ trợ ở tầng giao tiếp, tầng ngôn ngữ, hay tầng vận động lời nói?

Và khi can thiệp đúng tầng, trẻ có nhiều cơ hội hơn để tiến bộ.

Không phải mọi trẻ đều sẽ nói nhanh. Không phải mọi trẻ đều đáp ứng giống nhau. Nhưng một kế hoạch can thiệp tốt sẽ giúp trẻ có thêm con đường để được hiểu, được giao tiếp và được tham gia vào đời sống hằng ngày.

Đó mới là mục tiêu quan trọng nhất.