Neurodiversity - khi tự kỷ không chỉ được nhìn như một “khuyết tật”

Nhân dịp Vingroup công bố dự án Vin Nexus Center, một trung tâm giáo dục đặc biệt quy mô lớn, mình muốn chia sẻ một góc nhìn có lẽ quen mà cũng còn khá mới ở Việt Nam: neurodiversity – sự đa dạng thần kinh.

Neurodiversity là gì?

Neurodiversity là khái niệm cho rằng không có một kiểu não bộ “chuẩn” duy nhất.

Con người khác nhau về cách:

• cảm nhận thế giới

• học tập

• giao tiếp

• điều chỉnh cảm xúc

• suy nghĩ và sáng tạo

Những khác biệt này bao gồm cả tự kỷ, ADHD, rối loạn học tập…

Chúng không mặc định là bệnh lý hay khiếm khuyết, mà là một phần của sự đa dạng tự nhiên của con người.

Ở góc nhìn này, tự kỷ không chỉ là “khuyết tật”, mà là một minh chứng rõ ràng cho việc bộ não con người có thể hoạt động theo rất nhiều cách khác nhau.

Nhưng neurodiversity không có nghĩa là “không cần can thiệp”

Điều này rất quan trọng.

Thừa nhận đa dạng thần kinh không đồng nghĩa với phủ nhận khó khăn.

Rất nhiều trẻ tự kỷ:

• gặp khó khăn trong giao tiếp

• khó hòa nhập xã hội

• cần hỗ trợ lâu dài để học tập và sinh hoạt

Vì vậy, khi làm việc với trẻ neurodiversity, cần nhớ vài nguyên tắc ngắn gọn:

• Không áp một khuôn mẫu cho tất cả: mỗi trẻ là một thế giới khác nhau

• Can thiệp là để hỗ trợ trẻ sống tốt hơn trong xã hội, không phải để “xóa” bản sắc của trẻ

• Gia đình là trung tâm, không phải chỉ là người đưa đón

• Mục tiêu cuối cùng không phải hành vi đẹp trong lớp, mà là khả năng sống – học – làm việc ngoài đời thật

Can thiệp tốt là can thiệp tôn trọng khác biệt, không phải can thiệp để “chuẩn hóa”.

Neurodiversity và những người đã đi rất xa

Thế giới đã có nhiều ví dụ cho thấy:

khác biệt thần kinh không ngăn cản thành công, nếu xã hội biết cách tạo không gian phù hợp.

• Elon Musk – từng công khai mình nằm trong phổ tự kỷ (Asperger)

• Richard Branson – có rối loạn học tập (dyslexia), từng gặp rất nhiều khó khăn ở trường học

Điểm chung của họ không phải là “hết tự kỷ” hay “hết khác biệt”,

mà là họ được sống trong môi trường cho phép họ phát huy thế mạnh theo cách riêng.

Đi đường dài với trẻ neurodiversity: kiến thức thì có, nhưng tài chính thì thiếu

Với những người làm nghề lâu năm, kiến thức và kỹ thuật can thiệp không phải vấn đề lớn nhất.

Vấn đề lớn nhất thường nằm ở điều kiện kinh tế của gia đình.

Can thiệp cho trẻ neurodiversity:

• cần nhiều năm

• cần sự ổn định

• cần phối hợp gia đình – nhà trường – chuyên gia

Trong khi đó, trẻ thuộc nhóm yếu thế thường là nhóm:

• khó tiếp cận dịch vụ chất lượng

• dễ bị gián đoạn can thiệp

• và chịu thiệt thòi nhiều nhất

Kỳ vọng vào Vin Nexus Center

Mình tin rằng Vin Nexus Center, với nguồn lực lớn và định hướng phi lợi nhuận,

có thể mở ra cơ hội mới cho trẻ neurodiversity, đặc biệt là những trẻ thuộc nhóm yếu thế trong xã hội.

Không chỉ là một trung tâm đẹp hay hiện đại,

mà là một nơi:

• hiểu đúng về đa dạng thần kinh

• tôn trọng bản sắc của trẻ

• và chia sẻ gánh nặng tài chính với gia đình – nơi họ cần nhất

Nếu làm được điều đó, Vin Nexus sẽ không chỉ là một dự án giáo dục đặc biệt,

mà là một bước tiến trong cách xã hội Việt Nam nhìn nhận sự khác biệt