Nuôi dạy thanh thiếu niên có ADHD: Hướng dẫn thực tế cho phụ huynh
Tuổi dậy thì là giai đoạn trẻ tìm kiếm sự độc lập và muốn tự quyết nhiều hơn. Với trẻ có ADHD, mong muốn ấy vẫn mạnh mẽ như bạn bè đồng trang lứa — nhưng khả năng tự quản lý, kiểm soát xung động, lập kế hoạch và hoàn thành nhiệm vụ có thể chưa theo kịp. Vì vậy, trẻ vẫn cần sự đồng hành chặt chẽ và linh hoạt từ bố mẹ.
Bài viết dưới đây cung cấp những gợi ý thiết thực giúp phụ huynh hỗ trợ con trong giai đoạn quan trọng này.
1. Giữ kỷ luật rõ ràng nhưng nhẹ nhàng
Những hình phạt quá dài hoặc quá nặng (như cấm điện thoại nhiều tuần, cấm đi chơi cả tháng…) thường không hiệu quả đối với trẻ ADHD. Chúng dễ gây thất vọng, tạo căng thẳng và không giúp trẻ học cách tự chịu trách nhiệm.
Thay vào đó, phụ huynh nên:
Làm gương về sự bình tĩnh và trách nhiệm
Đưa ra yêu cầu rõ ràng, ngắn gọn
Chia nhỏ nhiệm vụ để con dễ hoàn thành
Khen ngợi ngay khi trẻ thực hiện đúng
Dùng những hậu quả ngắn, logic, có thể thực thi ngay
Sự nhất quán quan trọng hơn mức độ nghiêm khắc.
2. Hướng dẫn – giám sát – đồng hành
Khi trẻ còn nhỏ, bố mẹ thường theo sát việc học và sinh hoạt. Nhưng khi con lớn hơn, dù bố mẹ muốn “thả lỏng”, trẻ ADHD vẫn cần được giám sát chặt chẽ hơn các bạn khác.
Phụ huynh có thể:
Theo dõi việc học, nộp bài, bài kiểm tra
Đảm bảo con biết rõ thời gian về nhà, nơi đến, bạn đi cùng
Kiểm soát các nguy cơ: sử dụng chất kích thích, internet không an toàn, lái xe khi mất tập trung
Tuy nhiên, sự giám sát này cần thực hiện tôn trọng, tránh tạo cảm giác kiểm soát quá mức. Hãy nói rõ rằng mục tiêu là giúp con đủ kỹ năng để dần tự lập.
3. Đặt ra những quy tắc không thể thương lượng
Thanh thiếu niên ADHD có thể phản ứng mạnh khi cảm thấy bị giới hạn. Vì vậy, phụ huynh chỉ nên chọn 4–5 nguyên tắc bắt buộc, liên quan đến an toàn và sức khỏe:
Không sử dụng rượu/bia/chất kích thích
Không lái xe khi mất tập trung hoặc khi dùng thuốc gây buồn ngủ
Quy định về giờ giấc
Quy tắc về internet và mạng xã hội
Hãy:
Thảo luận thẳng thắn với con
Viết thành bảng luật
Nêu rõ hậu quả khi vi phạm và phần thưởng khi tuân thủ
Thực hiện nhất quán
Phần thưởng thường hiệu quả hơn phạt đối với trẻ ADHD.
4. Học cách đàm phán – phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề
Khi trẻ thực hiện tốt các quy tắc, phụ huynh có thể bắt đầu thương lượng các quyền tự do phù hợp. Mục tiêu là luyện cho con khả năng:
phân tích vấn đề
đề xuất giải pháp
đưa ra quyết định phù hợp
Một quy trình đơn giản:
Xác định vấn đề
Cùng nhau nghĩ ra vài giải pháp
Chọn giải pháp tốt nhất
Lập kế hoạch thực hiện
Đánh giá và điều chỉnh nếu cần
Nên bắt đầu với những tình huống ít cảm xúc để con dễ thành công.
5. Xây dựng mối quan hệ tích cực
Các nghiên cứu cho thấy, trẻ sẽ phát triển tốt hơn khi có ít nhất một người lớn luôn tin tưởng, thấu hiểu và ủng hộ.
Phụ huynh có thể:
Dành thời gian chất lượng: cùng đi bộ, nấu ăn, nghe nhạc
Trò chuyện mỗi ngày vài phút khi con thoải mái
Giảm “bài giảng”, tăng lắng nghe
Tạo môi trường để con chia sẻ mà không sợ bị phán xét
Nếu cả nhà đang căng thẳng, đôi khi nên có một ngày “tạm nghỉ” để mỗi người lấy lại cân bằng.
Quan trọng nhất: hãy nhớ rằng sự trưởng thành luôn đi kèm thử nghiệm sai đúng. Con bạn đang học cách làm người lớn — và bạn chính là điểm tựa vững chắc nhất.
6. Khi nào cần chuyên gia?
Nếu con có các dấu hiệu sau, phụ huynh nên tìm bác sĩ Nhi thần kinh hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần:
Học tập sa sút nhanh
Thường xuyên xung đột, chống đối
Ngủ kém, buồn bã, lo âu kéo dài
Có hành vi nguy hiểm: dùng chất kích thích, tự làm đau, gây gổ
Không thể kiểm soát hành vi tại trường hoặc ở nhà
Điều trị ADHD ở tuổi dậy thì có thể gồm: tâm lý trị liệu, huấn luyện kỹ năng, hỗ trợ học đường và theo dõi thuốc.
Kết luận
Thanh thiếu niên ADHD có tiềm năng lớn — nhưng cần sự đồng hành kiên nhẫn, yêu thương, tôn trọng và hướng dẫn rõ ràng từ gia đình. Với cấu trúc phù hợp, trẻ có thể phát triển kỹ năng tự lập và đạt thành công trong học tập, tình bạn, và cuộc sống sau này.
