Tại sao càng nhắc, con lại càng chống dối

Nhiều phụ huynh có cảm giác rất mệt vì ở nhà chuyện gì cũng có thể thành “cuộc chiến”: đánh răng, cất cặp, tắt điện thoại, đi tắm, ngồi vào bàn học.

Cha mẹ nhắc một câu. Con không làm. Cha mẹ nhắc to hơn. Con vẫn không làm. Cuối cùng người lớn nổi nóng, hoặc tự làm luôn cho xong.

Điều quan trọng là: đa số những tình huống này không phải vì cha mẹ hư cách dạy, cũng không phải vì con cố tình “xấu tính”.

Thường nó là một vòng lặp tương tác đã hình thành trong gia đình mà cả hai bên đều bị cuốn vào.

1. Vấn đề không chỉ nằm ở đứa trẻ

Hành vi khó của trẻ không xuất hiện từ một nguyên nhân duy nhất. Nó thường là kết quả của 4 nhóm yếu tố cùng tác động với nhau:

1. Đặc điểm của trẻ

Có những trẻ vốn:

• dễ bốc đồng

• khó chờ đợi

• chuyển hoạt động khó

• dễ cáu

• nhạy cảm với bị nhắc

• có ADHD, lo âu, rối loạn điều hòa cảm xúc, chậm phát triển kỹ năng tự quản

Nghĩa là có những việc người lớn thấy “rất đơn giản”, nhưng với trẻ lại thật sự khó.

2. Đặc điểm của cha mẹ

Cha mẹ cũng là con người:

• mệt sau giờ làm

• thiếu ngủ

• căng thẳng tài chính

• nóng tính hơn khi bị dồn việc

• dễ mất kiên nhẫn nếu đã nhắc nhiều lần

Điều này không có nghĩa cha mẹ sai. Chỉ là khi quá tải, cách phản ứng của người lớn thường bớt ổn định.

3. Bối cảnh xung quanh

Ví dụ:

• giờ cao điểm buổi sáng

• gia đình đông người

• nhà chật, nhiều tiếng ồn

• con đang đói, buồn ngủ

• lịch sinh hoạt không đều

• điện thoại, TV, YouTube xuất hiện đúng lúc cần chuyển việc

Bối cảnh xấu làm mọi thứ dễ bùng hơn.

4. Quá trình tương tác cưỡng ép trong gia đình

Đây là phần cực kỳ quan trọng.

Nó là kiểu vòng lặp như thế này:

• Cha mẹ nói nhẹ: “Con cất ba lô đi.”

• Trẻ không làm.

• Cha mẹ nói lớn hơn.

• Trẻ vẫn không làm, hoặc cãi.

• Cha mẹ bực quá, quát.

• Trẻ chống đối hơn, khóc, la, bỏ chạy.

• Cuối cùng cha mẹ tự cất luôn, hoặc bỏ qua vì quá mệt.

Và điều gì xảy ra?

• Trẻ học được rằng: cứ chần chừ, chống lại, hoặc làm ầm lên thì có thể trì hoãn được yêu cầu.

• Cha mẹ học được rằng: quát to hoặc làm thay là cách nhanh nhất để chấm dứt căng thẳng.

Thế là vòng lặp được củng cố.

Không ai cố ý tạo ra nó. Nhưng nó cứ lặp lại, ngày này qua ngày khác.

2. Vì sao vòng lặp này rất nguy hiểm?

Vì nó làm cả hai bên đều mệt, và làm sai lệch cách nhìn về nhau.

Cha mẹ bắt đầu nghĩ:

• “Con này lì quá.”

• “Nó cố tình thách thức mình.”

• “Nói ngọt không bao giờ nghe.”

Còn đứa trẻ có thể cảm thấy:

• “Mẹ lúc nào cũng la.”

• “Mình chưa kịp làm đã bị quát.”

• “Ở nhà lúc nào cũng căng.”

Lâu dần, mối quan hệ bị mòn đi.

Mà khi quan hệ đã xấu, dạy hành vi càng khó hơn.

Nói cách khác: muốn sửa hành vi, trước hết phải sửa vòng tương tác.

3. ví dụ

Cha mẹ nói:

“Con cất ba lô đi.”

Trẻ không phản ứng.

Cha mẹ nói lần 2, to hơn:

“Cất ba lô ngay.”

Trẻ vẫn không làm, có thể còn nhìn chỗ khác.

Cha mẹ bắt đầu bực:

“Mẹ nói bao nhiêu lần rồi?”

Trẻ cáu:

“Con biết rồi!”

Cha mẹ gắt:

“Ngay bây giờ!”

Trẻ hét lại, khóc, hoặc bỏ vào phòng.

Cuối cùng cha mẹ quá mệt, tự cất cái ba lô.

Về mặt ngắn hạn, mọi chuyện kết thúc.

Nhưng về mặt dài hạn, não của cả hai bên vừa học một bài học rất xấu.

4. Điều phụ huynh cần hiểu: con không phải lúc nào cũng “không biết”, mà nhiều khi là “chưa làm được đúng lúc”

Đây là điểm rất hay bị bỏ qua.

Có những trẻ:

• biết phải làm gì nhưng không khởi động được

• nghe yêu cầu nhưng não chưa chuyển số kịp

• rất kém với việc dừng hoạt động đang thích để làm việc không thích

• dễ vỡ cảm xúc khi bị nhắc dồn

Đặc biệt ở trẻ ADHD, rối loạn điều hòa cảm xúc, tự kỷ, chậm phát triển kỹ năng điều hành, vấn đề thường không nằm ở kiến thức mà ở:

• ức chế đáp ứng

• chuyển đổi chú ý

• duy trì động lực

• thực hiện việc đến cùng

Thế nên chỉ tăng cường la mắng thường không giải quyết được gốc vấn đề.

5. Vậy phụ huynh nên làm gì?

1. Giảm số lần ra lệnh lặp lại

Nói 5–7 lần không làm trẻ hợp tác hơn. Nó chỉ làm không khí căng hơn.

Thay vì:

• “Cất cặp đi”

• “Cất cặp đi”

• “Mẹ nói cất cặp đi”

• “Có nghe không?”

Hãy thử:

• đến gần trẻ

• gọi tên con

• chạm nhẹ vai nếu trẻ chấp nhận

• nói ngắn, rõ, một yêu cầu một lần

Ví dụ:

“An, nhìn mẹ. Cất ba lô vào kệ.”

2. Cho chỉ dẫn ngắn và cụ thể

“Con ngoan lên”, “con gọn gàng đi” là quá mơ hồ.

Trẻ dễ làm hơn khi nghe câu cụ thể:

• “Đặt giày lên kệ.”

• “Bỏ vở vào ngăn kéo.”

• “Mang ly vào bồn rửa.”

3. Đừng bắt đầu bằng mức giọng số 8

Nếu mới mở đầu đã quát, cả hệ thần kinh của trẻ sẽ bật sang chế độ chống đỡ.

Bắt đầu bình tĩnh.

Giữ câu ngắn.

Không tranh luận dài.

4. Dùng tín hiệu báo trước khi chuyển hoạt động

Rất nhiều trẻ bùng lên không phải vì yêu cầu, mà vì bị đổi hoạt động quá đột ngột.

Ví dụ:

• “Còn 5 phút nữa tắt iPad.”

• “Xem xong đoạn này thì đi tắm.”

• “Chuông reo là cất đồ chơi.”

Báo trước giúp não của trẻ có thời gian chuyển số.

5. Khen ngay khi con vừa hợp tác một phần

Phụ huynh hay chờ con làm hoàn hảo mới khen. Sai.

Cần bắt đúng khoảnh khắc đầu tiên của sự hợp tác:

• “Ừ, con bắt đầu cất rồi, tốt.”

• “Đúng rồi, để giày lên kệ như vậy là chuẩn.”

• “Mẹ thấy con đã vào bàn ngay sau khi được nhắc.”

Khen cụ thể hiệu quả hơn khen chung chung.

6. Chọn trận mà đánh

Không phải việc nào cũng đáng biến thành đối đầu.

Hãy tự hỏi:

• chuyện này có thực sự quan trọng không?

• có phải thời điểm tốt để dạy không?

• con đang đói, mệt, quá tải không?

Nếu không, đôi khi lùi một bước lại là chiến lược thông minh.

7. Chuẩn bị môi trường để con dễ làm đúng

Đừng chỉ đòi ý chí.

Ví dụ:

• kệ để cặp phải rõ ràng

• chỗ để giày phải dễ thấy

• giờ ngủ đủ

• lịch buổi sáng bớt gấp

• giảm màn hình trước các thời điểm chuyển việc

• dùng bảng hình ảnh hoặc checklist nếu con cần

Hành vi tốt thường cần một môi trường tốt, không chỉ lời nhắc.

6. Khi nào cần nghĩ đến chuyện đánh giá chuyên môn?

Nếu các xung đột này:

• xảy ra gần như mỗi ngày

• kéo dài nhiều tháng

• làm gia đình kiệt sức

• ảnh hưởng học tập, quan hệ, sinh hoạt

• đi kèm tăng động, bốc đồng, lo âu, bùng nổ cảm xúc, khó chuyển việc, chậm phát triển

thì đừng chỉ nghĩ là “tính nó vậy”.

Lúc đó cần xem có những vấn đề nền phía sau không, như:

• ADHD

• rối loạn lo âu

• tự kỷ

• khó khăn ngôn ngữ

• chậm phát triển kỹ năng điều hành

• rối loạn điều hòa cảm xúc

• khó khăn trong tương tác cha mẹ – con

Đánh giá đúng sẽ giúp chọn cách can thiệp đúng.

7. Điều quan trọng nhất

Muốn giúp trẻ bớt chống đối, không thể chỉ nhìn vào hành vi bề mặt. Phải nhìn vào cả đứa trẻ, người lớn, hoàn cảnh, và vòng tương tác giữa hai bên.

Khi phụ huynh hiểu điều đó, cảm giác sẽ đổi khác.

Ta bớt nghĩ: “Con đang chống mình.”

Và bắt đầu nghĩ: “Gia đình mình đang mắc vào một vòng lặp không hiệu quả. Mình cần phá vòng lặp đó.”

Đó là lúc việc giúp con mới thật sự bắt đầu